Chúng ta thường được nghe lời khuyên rằng muốn sáng tạo hay tìm giải pháp cho vấn đề mới thì ta phải suy nghĩ ra bên ngoài chiếc hộp. Lời khuyên đó nghe rất hợp lý, nhưng một người cần làm gì để có thể suy nghĩ ra ngoài chiếc hộp? Có thể chính người khuyên ta như vậy cũng không biết được câu trả lời. Chúng ta chỉ biết được rằng có nhiều lúc ta suy nghĩ theo lối mòn, suy nghĩ quanh quẩn mà không dẫn đến đâu cả. Vào những lúc như vậy, ta muốn có một sự sáng tạo, đột phá trong suy nghĩ để giải thoát ta khỏi bế tắc. Vậy suy nghĩ ra ngoài chiếc hộp thật sự là như thế nào? Trước khi hiểu được điều này thì ta cần phải hiểu được tại sao ta lại suy nghĩ ở bên trong chiếc hộp. Và chiếc hộp mà mọi người đang nói đến là gì?
Ta lưu trữ trong đầu nhiều ký ức, trải nghiệm, thông tin, quan điểm, kiến thức ta đã học. Tất cả những thứ này là những bản ghi. Khi một người tương tác với một vấn đề, tâm trí sẽ đem những bản ghi ở trong đầu mà nó thấy liên quan ra để phản xạ với thứ ta đang đối diện.
Hành động này là bản năng tự nhiên của tâm trí và nó được củng cố thêm bởi môi trường. Ở trong trường học ta đã được rèn luyện để làm điều này, ghi nhớ kiến thức và đem kiến thức đó ra để làm câu trả lời. Coi những thứ đã học, đã ghi nhớ là đúng và khi đối diện với vấn đề thì đem những thứ có sẵn ở trong đầu ra để phản ứng. Khi được rèn luyện trong một thời gian dài thì một người sẽ hình thành thói quen là khi gặp một vấn đề nào đó thì người đó sẽ tìm kiếm câu trả lời từ những kiến thức có sẵn ở trong đầu. Những suy nghĩ, câu trả lời lúc đó được tạo ra dựa vào những dữ liệu đã có sẵn nên nó mang tính lặp lại và bị giới hạn trong bởi những điều mà một người biết.
Lối suy nghĩ này sẽ có ích trong một số việc, những việc có tính lặp lại, chuyên môn, việc cần ghi nhớ những kiến thức cố định. Nhưng đối với những vấn đề hoàn toàn mới, cần giải pháp sáng tạo hay những việc đòi hỏi sự linh hoạt, ứng biến thì lối suy nghĩ này có thể tạo ra nhiều trở ngại trong việc thích nghi với hoàn cảnh và tìm giải pháp.
Với những kiến thức ta đã biết, ta có thể phân tích và xử lí những vấn đề trong khuôn khổ đã được xác định trước, đã có lời giải. Nhưng việc dựa thuần vào kiến thức, kinh nghiệm – những thứ bắt nguồn từ dữ liệu trong quá khứ để ứng phó với những vấn đề mới mà ta chưa thực sự hiểu, những vấn đề không theo khuôn khổ, không theo quy luật đã biết, sẽ khiến một người gặp khó khăn để tiếp nhận và hiểu vấn đề. Đặc biệt là đối với những vấn đề liên quan đến tâm trí, con người, mối quan hệ.
Từ nhỏ, trong hơn một chục năm trời, ta được đào tạo để ghi nhớ những kiến thức được người khác trao cho và coi việc ghi nhớ nhiều, biết nhiều là thông minh. Ta thường ở trong xu hướng tích lũy thêm kiến thức mà ít khi dành thời gian đánh giá sự chuẩn xác của chúng. Ta hay suy luận dựa trên những kiến thức đã biết. Ta thường nhìn, đánh giá những điều mới qua lăng kính những điều cũ và cố gắng gượng ép lí giải điều mới để sao cho phù hợp với những thứ ta đã cho là đúng. Mọi người dạy ta nhiều về cách làm đúng, sống đúng, chia sẻ lời khuyên và mong đợi ta làm theo những hướng dẫn đó. Ta dễ tiếp nhận những câu trả lời chỉ vì nhiều người nói đó là câu trả lời đúng. Ta ít khi dành thời gian suy ngẫm điều ta nghe và tự vấn điều ta đã biết. Kể cả tới khi thật sự gặp khó khăn khi xử lý vấn đề và gặp mâu thuẫn với những gì đang diễn ra trong thực tế thì ta vẫn cố chấp giữ chặt những kiến thức mà ta trân quý. Ta không nghi ngờ những câu trả lời ‘nghe có vẻ đúng’ và không tìm hiểu sâu những quan điểm mà mọi người cho là hiển nhiên, vì xung quanh ít ai làm vậy.
Một người có thể tiếp cận mọi khía cạnh trong cuộc sống với lối suy nghĩ này mà không hiểu đâu là giới hạn, đâu là lúc phù hợp để làm vậy. Qua thời gian, thói quen hình thành, dần ta ít động não và cảm thấy thoải mái với việc chỉ tiếp nhận những thông tin mà ta thấy thuận với những thứ ta đã biết. Đây là cách chiếc hộp được hình thành và được củng cố.
Vậy suy nghĩ ra ngoài chiếc hộp có phải tới từ việc cố gắng suy nghĩ ra những điều khác biệt? Suy nghĩ khác biệt có phải suy nghĩ đi ngược lại với những ý tưởng sẵn có?
Việc cố gắng suy nghĩ ra ý tưởng khác biệt cũng vẫn là hành động tìm kiếm trong những bản ghi sẵn có. Suy nghĩ ngược lại những ý tưởng sẵn có cũng vậy. Suy nghĩ được tạo ra từ hành động này có thể có vẻ ngoài là ý tưởng mới nhưng về bản chất nó vẫn được tạo ra từ thứ cũ. Đối với một số vấn đề, một số khía cạnh trong cuộc sống thì những suy nghĩ này có thể đem lại giải pháp. Nhưng chắc chắn không giải quyết được mọi vấn đề mới với lối suy nghĩ này. Vì có những vấn đề, để hiểu được chúng thì một người cần phải gạt bỏ hoàn toàn những kiến thức, quan điểm, định kiến người đó đã biết về vấn đề.
Khi ta tạm gác lại những quan điểm, định kiến, luật lệ và rồi chú tâm nhìn vấn đề với một con mắt mới thì những điều mới sẽ tới một cách tự nhiên. Sáng tạo là khi ta đặt câu hỏi về chính những điều mà ta coi là đúng, những điều mà mọi người quy định phải là. Khi ta không bám víu vào một lý thuyết, quan điểm cố định nào thì những giới hạn, rào cản, ràng buộc sẽ không còn và sự tự do là điều sẽ đồng hành. Sự tự do trong quan sát đem một người tới gần hơn với thực tại, gần hơn với cuộc sống nơi mà những điều mới xuất hiện liên tục. Hiểu hoàn cảnh, hiểu vấn đề, hiểu chính những thói quen hành động của bản thân, hiểu tâm trí thì những thứ mới sẽ nảy sinh. Quan sát những gì đang diễn ra trước mắt mà không có ràng buộc trong tâm trí sẽ cho một người nhìn thấy những điều nằm ngoài chiếc hộp.
Vậy ta phải làm gì để nhìn ra ngoài chiếc hộp? Quan sát thấy bản thân đang suy nghĩ ở trong chiếc hộp là hành động nhìn ra ngoài chiếc hộp. Phán xét, bình luận rằng bản thân đang suy nghĩ ở trong chiếc hộp rồi cố gắng suy nghĩ khác biệt vẫn là hành động suy nghĩ ở trong chiếc hộp.