Chúng ta biết mâu thuẫn nội tâm có hiện diện trong tâm trí mỗi người, mỗi ngày vì ta thấy những cảm xúc tiêu cực và những hành động tiêu cực mà nó đem lại. Khi nhìn vào nội tâm, cảm giác như trong ta tồn tại những phần đối nghịch nhau, những phần có xu hướng cố gắng thay đổi, chỉnh sửa, phản bác, chối bỏ lẫn nhau. Và mâu thuẫn này đem lại sự bối rối, hoang mang, buồn bực, thất vọng, căm ghét bản thân.
Ta không thích những cảm xúc khó chịu đó và không thích sự tiêu cực trong cách ta đối xử với bản thân nên ta cố gắng tìm cách để thoát khỏi mâu thuẫn nội tâm. Ta cố gắng nghe theo lời khuyên rằng ta phải yêu thương và chấp nhận bản thân chứ đừng dè bỉu, chối bỏ. Ta cố gắng chữa trị những cảm xúc tiêu cực và tìm cách để “chữa lành tâm hồn”. Những hành động này liệu có giúp xoá tan đi được những mâu thuẫn bên trong hay ta chỉ đang bám víu vào những thứ đem lại cho ta cảm xúc tích cực để bù đắp cho những cảm xúc tiêu cực? Có phải ta chỉ đang né tránh vấn đề và mong cho mâu thuẫn sẽ không quay trở lại? Những hành động này có giúp ta thấu hiểu được nguồn gốc của mâu thuẫn nội tâm?
Khi chưa hiểu được nguồn gốc của mâu thuẫn nội tâm thì ta vẫn sẽ tiếp tục làm những hành động sinh ra mâu thuẫn và hệ quả là mâu thuẫn vẫn sẽ hiện diện bất kể mọi nỗ lực cố gắng thay đổi, chữa trị, bù đắp. Tự mình nhìn được nguồn gốc của mâu thuẫn ở ngay trong tâm trí sẽ thay đổi cách một người nhìn bản thân và tương tác với bản thân.
Mâu thuẫn nội tâm xảy ra khi nào?
Mâu thuẫn nội tâm xảy ra khi ta thấy một điều gì đó ở bản thân không theo ý muốn, kỳ vọng, mong đợi. Điều khiến ta không bằng lòng có thể về hành động, cách cư xử, lời nói, suy nghĩ, ham muốn, cảm xúc, thái độ của bản thân. Khi hiện thực diễn ra trái với mong muốn thì tâm trí sẽ có những phản ứng nảy sinh để phản xạ lại với sự trái lệch đó. Phản ứng có thể là những suy nghĩ, nỗ lực để cố gắng khiến bản thân trở thành hình ảnh ta mong muốn. Có thể là những lí lẽ, lời giải thích cho hành động để biện minh. Có thể là suy nghĩ trách móc, hành động để trừng phạt bản thân. Với những suy nghĩ, hành động này có thể đi kèm cảm xúc tiêu cực.
Tại sao mâu thuẫn nội tâm tồn tại?
Liệu có phải trong ta tồn tại phần tốt và phần xấu? Phần tốt hướng về những thứ tốt đẹp, cao cả, chúng sinh còn phần xấu thì hướng về những thứ tầm thường, bản năng động vật, ích kỉ? Và có phải ta là phần tốt, còn phần không tốt là thứ cần loại bỏ? Và vì vậy, ta – phần tốt phải luôn cố thay đổi, loại bỏ phần không tốt để bản thân có thể tiến hoá? Những điều này có phải sự thật? Hay chỉ là câu chuyện ta tự tạo ra để cảm thấy bản thân đang làm một việc có ý nghĩa cho cuộc sống?
Mối quan hệ giữa ta và thứ ta muốn thay đổi là gì?
Về bản chất, xu hướng muốn thay đổi bản thân và điều ta muốn thay đổi ở bản thân đều là hành động của tâm trí. Hành động đó là gì? Là ghi nhớ những thứ ta coi là có giá trị và theo đuổi hình ảnh đã lưu trữ trong trí nhớ.
Một cách tự nhiên, tâm trí ghi nhớ những thứ đem tới cảm giác tốt hoặc không tốt. Rồi từ những bản ghi này, ta tìm kiếm lại những thứ đem tới cho ta cảm giác tốt và né tránh những thứ đem tới cảm giác không tốt. Ta ghi nhớ và tìm kiếm từ những nhu cầu sinh lí cơ bản như đồ ăn, chỗ trú ẩn, những thứ đảm bảo cho sự an toàn và thoải mái của bản thân, cho tới những mong muốn xa hơn về vật chất, mối quan hệ, trải nghiệm, những thứ đem thêm cảm giác tốt mà ta có cơ hội được tiếp xúc.
Mong muốn những thứ thuộc thế giới bên ngoài ở một mức độ nào đó sẽ không đem lại nhiều vấn đề, nhưng bị đắm chìm vào theo đuổi những thứ đem lại cảm giác tốt chắc chắn sẽ tạo ra nhiều vấn đề. Thấy vậy, ta tạo thêm những kỳ vọng về bản thân và theo đuổi những mục tiêu ở thế giới bên trong để được hưởng lợi ích từ chúng. Ta muốn ta phải hành xử theo một chuẩn mực nào đó, ta muốn có hình ảnh bản thân tốt đẹp, cảm xúc sâu sắc, lý tưởng cao đẹp, những thứ ta nghĩ sẽ đem thêm giá trị, chiều sâu và ý nghĩa cho cuộc sống. Môi trường sống sẽ ảnh hưởng nhiều tới những hình ảnh về thứ ta coi là tốt và không tốt. Những lời chỉ bảo, lời khuyên, những tiêu chuẩn, hình ảnh bản thân khi được nhắc lại nhiều lần sẽ được ghi nhớ. Để rồi khi nhìn vào bản thân, những bản ghi được đem ra để phản xạ với thứ ta đang đối diện. Khi đó ta đang nhìn bản thân qua những mong muốn, kỳ vọng, quan điểm, lời chỉ bảo, tiêu chuẩn, ý tưởng ta có về bản thân. Và từ đây, mâu thuẫn nảy sinh.
Ta thấy ta dành quá nhiều thời gian trên điện thoại và muốn bản thân dừng hành động đó, vì vậy mỗi khi thấy bản thân dùng điện thoại hay có ham muốn dùng điện thoại thì ta muốn kìm nén và nắn chỉnh bản thân. Ta thấy bản thân có xu hướng tự ti, sợ sệt và ta muốn ta phải tự tin hơn, vì vậy mỗi lần thấy bản thân tự ti thì ta không hài lòng và cố tỏ vẻ tự tin để che giấu sự yếu ớt. Ta thấy ta đang bị ràng buộc bởi nhiều thứ ở thế giới bên ngoài và muốn ta phải buông bỏ được những thứ đó, vì vậy mỗi khi ta thấy bản thân có ham muốn phàm tục thì ta đối xử với ham muốn đó như kẻ thù địch và cố gắng để kìm nén. Ta thấy ta không được tốt như những điều sách vở nói một người tốt nên là và ta muốn trở thành người tốt như những người ta ngưỡng mộ, vì vậy ta cố loại bỏ những hành động mà ta coi là không tốt và làm nhiều hơn những hành động mà ta coi là tốt. Những hành động này đều sẽ tạo ra mâu thuẫn nội tâm.
Tâm trí lưu trữ rất nhiều những mong muốn và nhiều lúc những mong muốn này đối nghịch nhau. Nội tâm của một người sẽ không bị tích tụ những mâu thuẫn NẾU như những mong muốn ta có về bản thân có thể giúp ta loại bỏ những mong muốn đã tồn tại ở bản thân. Ta sẽ sống hoà thuận với bản thân NẾU những kỳ vọng ta có về bản thân có thể giúp ta trở thành người ta kỳ vọng một lần và mãi mãi. Nhưng sự thật không phải vậy. Mong muốn về bản thân không thể xoá bỏ được mong muốn khác, nó chỉ có thể tạm thời kìm hãm được mong muốn khác. Để đạt được kỳ vọng về bản thân thì ta sẽ luôn phải cố gắng nắn chỉnh hành động, và kỳ vọng sẽ chỉ dẫn ta quay trở lại kỳ vọng. Theo đuổi những mong muốn, kỳ vọng về bản thân là hành trình không hồi kết. Và thành tựu ta đạt được trên con đường này sẽ chỉ mang tính hình thức và tạm thời.
Một người sống và hành động theo những lời giáo điều sẽ gặp mâu thuẫn nội tâm. Một người càng dành nhiều thời gian để cố uốn nắn, thay đổi bản thân để khớp với một tiêu chuẩn nào đó sẽ càng gặp nhiều mâu thuẫn nội tâm. Những mong muốn, kỳ vọng về bản thân tạo ra mâu thuẫn nội tâm, và sẽ còn tiếp tục tạo ra mâu thuẫn cho tới khi ta tự mình quan sát được nguồn gốc mâu thuẫn đó ở ngay chính trong tâm trí của bản thân và hiểu được hành động ta đang làm với bản thân. Khi ta nhìn bản thân không qua những mong muốn, quan điểm, đánh giá thì mâu thuẫn sẽ không còn hiện diện vì lúc đó ta chỉ nhìn mà không mong muốn thay đổi thứ ta thấy.