Chúng ta đều muốn điều khiển được cảm xúc của bản thân vì ta muốn loại bỏ cảm xúc tiêu cực và vì nhiều lúc cảm xúc khiến ta làm những điều không mong muốn. Ta thấy có vẻ cảm xúc và lý trí là khác nhau nên ta luôn nhìn con người ta thành 2 phần. Ta coi ta là phần lý trí còn phần cảm xúc là một thứ bản năng, cần kiểm soát.
Khi thấy bản thân có cảm xúc tiêu cực về một vấn đề, có thể ta sẽ muốn điều chỉnh cảm xúc mà ta có về vấn đề đó. Ta dành nhiều công sức đi tìm hiểu về tâm lý và học cách để tiết chế cảm xúc. Ta áp dụng nhiều lý thuyết, nghe theo những lời chỉ bảo, thực hành nhiều bài tập, làm những hành động để cố gắng có được cảm giác kiểm soát bản thân. Nhưng có phải những lúc ta càng cố gắng, càng tuyệt vọng để kìm nén, điều tiết thì cảm xúc càng vùng lên mạnh mẽ và những nỗ lực ta bỏ ra chỉ đem thêm sự thất vọng và cảm giác bất lực? Có phải những bài tập, lý thuyết ta áp dụng chỉ giúp ta có cảm giác làm chủ được bản thân khi ta đang tập luyện còn khi đối diện với những vấn đề phức tạp trong cuộc sống thì cảm xúc, bản năng vẫn là điều vượt ngoài tầm kiểm soát?
Khi buồn, ta muốn làm bản thân vui lên, ta tìm đến những xao nhãng, có thể trong lúc xao nhãng ta bớt buồn, nhưng khi quay lại với cuộc sống hàng ngày thì nỗi buồn lại quay trở lại. Khi tức giận, ta muốn hết giận, ta cố thuyết phục bản thân rằng ta không nên giận và nên buông bỏ cơn giận, nhưng cơn giận vẫn trỗi dậy mỗi lần ta nghĩ đến vấn đề. Khi lo lắng, ta muốn bình tĩnh lại, hít thở sâu, ta cố chứng minh sự phi lý của nỗi lo và cố suy nghĩ tích cực, nhưng càng nghĩ đến vấn đề thì ta càng căng thẳng. Những trải nghiệm này ắt hẳn một người đã trải qua nhiều lần trong đời. Và nó có lý do tại sao mọi chuyện lại xảy ra như vậy nhưng ít khi ta để tâm để tìm hiểu tại sao. Ta chủ yếu tập trung vào tìm kiếm thứ ta muốn – đó là sự kiểm soát bản thân chứ ta không quan sát xem tại sao ta không thể kiểm soát được bản thân. Vì vậy ta cứ liên tục gặp lại những khó khăn, những nỗi đau sinh ra từ xu hướng hành động vô minh này.
Vậy tại sao kiểm soát cảm xúc lại khó đến vậy? Tại sao con tim không nghe theo lý trí?
Để hiểu được điều này, ta cần nghiêm túc xem xét lại góc nhìn mà ta đang coi mặc định là đúng. Đó là cảm xúc và lý trí là hai phần khác nhau, rằng cảm xúc là thứ gì đó bản năng, ngẫu nhiên, không có logic còn lý trí là phần suy luận logic, có hệ thống, không có cảm xúc. Điều này có phải là sự thật hay ta chỉ đang tự động coi là vậy? Nếu một người chưa thật sự đào sâu tìm hiểu vấn đề này thì câu trả lời thành thật nhất là “Tôi không biết”. Và ta có thể bắt đầu từ cái không biết đó để tự mình tìm ra sự thật.
Khi ta lo lắng về một vấn đề nào đó, sự lo lắng sẽ bắt nguồn từ hình ảnh mà ta có ở trong tâm trí về thứ có thể xảy ra đi trái với mong muốn hoặc chỉ đơn giản là đi không giống với kì vọng. Với những trải nghiệm mới, vấn đề mới thì điều này là phản ứng bình thường của tâm trí, nhưng khi chưa trải qua và thấu hiểu vấn đề thì sự lo lắng sẽ vẫn được lưu lại trong tâm trí và mỗi khi nghĩ đến vấn đề thì những hình ảnh đó sẽ lại mang tới cảm giác lo lắng. Những suy nghĩ ta có trong đầu làm nảy sinh ra biểu hiện của sự lo lắng: tim đập nhanh, chân tay run, thở gấp… Biểu hiện bên ngoài là thứ dễ dàng quan sát thấy và từ đây nảy sinh ra thêm những mong muốn kiểm soát thứ ta thấy. Ta muốn tim ta không đập nhanh, chân tay không run, không thở gấp, không lo lắng nữa. Rồi từ mong muốn này sinh ra suy nghĩ, hành động với mục đích đạt được điều ta muốn hoặc loại bỏ điều ta không muốn. Ta cố gắng hít thở sâu để bình tĩnh lại, ta cố gắng nghĩ ra những chiều hướng tích cực hay tự thuyết phục rằng trường hợp xấu là có thể chấp nhận được, ta tìm cách để khiến ta tự tin hơn, bớt lo lắng hơn.
Những suy nghĩ, hành động nảy sinh từ mong muốn loại bỏ những biểu hiện của cảm xúc được ta coi là lý trí, không có cảm xúc. Những lý lẽ sinh ra từ mong muốn phản bác sự phi lý của cảm xúc được ta coi là suy luận logic, không có định kiến. Nhưng về bản chất thì mong muốn làm nảy sinh cảm xúc và mong muốn kiểm soát cảm xúc có cùng cách thức hoạt động. Như trong ví dụ trên, nguồn gốc của sự lo lắng và nguồn gốc hành động cố gắng loại bỏ sự lo lắng về bản chất là giống nhau. Lý trí không phải là phần tách rời với cảm xúc, có thể biểu hiện ở một thời điểm trông có vẻ khác nhau nhưng thực chất chúng đều cùng là một loại hành động của tâm trí.
Cảm xúc là biểu hiện bên ngoài của những mong muốn ở bên trong. Những hành động ta làm với mục tiêu là để kiểm soát cảm xúc có thể sẽ giúp làm nguội biểu hiện của cảm xúc trong một khoảng thời gian ngắn. Nhưng nếu ta cứ cố chấp dùng những lý lẽ mà ta coi là logic để cố gắng loại bỏ cảm xúc, những điều đang tồn tại trong tâm trí thì cuối cùng trong ta cũng sẽ nảy sinh những cảm xúc tiêu cực tới từ việc thất bại khi cố làm vậy. Tại vì sao? Vì mong muốn thay đổi biểu hiện của những vấn đề nội tâm sẽ tạo ra mâu thuẫn nội tâm. Một bên là cảm xúc, phản xạ tự nhiên mà ta có về một vấn đề, một bên là mong muốn thay đổi cảm xúc, cách ta suy nghĩ về vấn đề đó. Mâu thuẫn này sẽ chỉ đem lại thêm sự phức tạp, thêm vấn đề, thêm nỗi đau chứ không giúp ta thay đổi hay loại bỏ được cảm xúc.
Hành động cố gắng thay đổi nội tâm, cố gắng thay đổi cảm xúc chỉ đem lại vẻ ngoài của sự thay đổi và vẻ ngoài này sẽ chỉ được duy trì khi ta còn đang bỏ công sức ra để giữ vỏ bọc đó. Đằng sau những nỗ lực cố gắng làm vậy thì nội tâm, cụ thể là những mong muốn, phản ứng tự nhiên của ta về vấn đề sẽ vẫn tồn tại ở trạng thái như cũ. Và khi nguồn gốc làm nảy sinh cảm xúc vẫn còn tồn tại trong tâm trí thì sự lặp lại của vấn đề là điều khó để tránh khỏi. Vì vậy đối với những vấn đề nội tâm, nếu chưa thật sự hiểu về cách tâm trí ta vận hành thì việc thật sự thay đổi là điều không dễ để xảy ra còn việc cố gắng thay đổi xong cuối cùng vẫn không thay đổi là điều thường xuyên diễn ra.
Ta không thay đổi vì ta chưa thật sự hiểu thứ ta muốn thay đổi. Ta không hiểu thứ ta muốn thay đổi vì ta luôn tập trung tìm cách để thay đổi thứ ta muốn thay đổi. Vì vậy ta chưa bao giờ thật sự chỉ quan sát để hiểu.
Cảm xúc không nghe theo lý trí vì bản chất chúng đều cùng là một hành động của tâm trí, và hành động này sẽ không đem lại thay đổi thật sự ở nội tâm. Sự thay đổi ở nội tâm tới từ việc thấu hiểu và ta sẽ không thể thấu hiểu bản thân nếu ta chỉ nhìn bản thân qua hình ảnh mà ta muốn mình nên là. Ta không hiểu nguồn gốc của cảm xúc vì ta chỉ tập trung vào điều tiết, nắn chỉnh cảm xúc hoặc tìm đến sự xao nhãng, né tránh. Ta chưa bao giờ nhìn vào cảm xúc mà không có động cơ ở đằng sau và ta chưa bao giờ dành đủ sự quan tâm để quan sát cảm xúc. Ta coi cảm xúc là thứ phi lý vì ta chưa thấu hiểu được lý lẽ của cảm xúc và vì ta luôn đánh giá cảm xúc dưới góc nhìn của nên và không nên.