Hình ảnh bản thân là những suy nghĩ ta có về bản thân. Những suy nghĩ về bản thân được hình thành trong quá trình sống và được ghi nhớ bởi não bộ. Khi ta tương tác với môi trường xung quanh hoặc với bản thân thì những suy nghĩ đó được đem ra để phản xạ với những gì ta đang đối diện. Tuỳ hoàn cảnh và tuỳ suy nghĩ mà ta có về bản thân, phản ứng của ta sẽ bộc lộ những sắc thái khác nhau của tâm trí – của cái tôi.
Hình ảnh bản thân có thể về đặc điểm, ngoại hình, tính cách, hành động, vai trò, từ những thứ nhỏ nhặt về bản thân đến những ý tưởng trừu tượng. Ta lưu trữ trong đầu điều ta thích hay không thích ở bản thân, về con người ta là, về con người ta nên là và từ những hình ảnh này sinh ra suy nghĩ, hành động, cảm xúc.
Hình ảnh về bản thân là một phần của ký ức, nó là những bản ghi. Vì vậy nó mang tính cố định và lặp lại. Nghĩa là khi đối diện với những vấn đề trong hoàn cảnh tương tự nhau thì những suy nghĩ về vấn đề đó có khả năng cao sẽ có nội dung giống nhau và từ đó có thể dẫn tới phản ứng, hành động, cảm xúc lặp lại.
Môi trường sống sẽ có tác động đến suy nghĩ ta có về bản thân. Những lời nói của người xung quanh, sách ta đọc, những nội dung ta tiếp cận được ghi nhớ bởi não bộ. Sự lặp lại của thông tin khi tiếp xúc với một vấn đề sẽ làm tăng khả năng thông tin đó xuất hiện trước tiên khi ta nghĩ về vấn đề đó. Những thông tin đó có thể đúng với thực tế hoặc không đúng, thật hoặc không thật, có ích hoặc không có ích tuỳ trường hợp, hoạt động của suy nghĩ là mang ra những bản ghi mà nó thấy liên quan để phản ứng với vấn đề ta đang đối diện.
Những vấn đề liên quan tới hình ảnh bản thân:
Sự so sánh
Sự so sánh thường sẽ đi cùng với suy nghĩ về bản thân. Ta so sánh bản thân ở hiện tại với quá khứ, bản thân hiện tại với tương lai, quá khứ với tương lai. So sánh bản thân với người khác, bản thân hiện tại với quá khứ người khác, quá khứ bản thân với hiện tại người khác, quá khứ bản thân với quá khứ người khác, tương lai bản thân với tương lai người khác… Nhiều hành động, suy nghĩ, cảm xúc khi ta tương tác với bản thân hay với người khác được nảy sinh từ sự so sánh này.
Khi thực tế diễn ra thuận với hình ảnh ta có về bản thân thì ta sẽ có những cảm xúc tích cực. Khi thực tế diễn ra không thuận với hình ảnh ta có về bản thân thì ta có những cảm xúc tiêu cực. Những cảm xúc tích cực tới từ hình ảnh bản thân không thể duy trì được mãi, việc bám víu vào sự tích cực và cố tạo dựng cảm xúc tích cực tới từ hình ảnh bản thân sẽ tạo ra vấn đề của riêng nó. Quá đắm chìm vào hình ảnh bản thân, cho dù là tích cực hay tiêu cực, sẽ khiến hành xử của một người luôn hướng về bản thân.
Danh tính và vai trò
Trong quá trình sinh sống, học tập, làm việc, một người có thể tạo ra những hình ảnh bản thân gắn liền với việc người đó làm, vai trò, danh hiệu, thành tựu hay với những điều mà người đó quan tâm. Việc gán bản thân với một vai trò nào đó có thể khiến một người hành động theo khuôn mẫu. Suy nghĩ, hành động dễ bị bó hẹp trong khuôn khổ của vai trò mà người đó gán danh tính với. Hành động, suy nghĩ được lập trình sẵn theo khuôn mẫu đôi lúc sẽ không phù hợp và có thể khiến ta mất đi sự linh hoạt, cơ hội quan sát điều mới, khả năng thích nghi trong cuộc sống.
Một người có thể gán danh tính vào một thực thể ngoài bản thân. Thực thể đó có thể hữu hình hoặc vô hình, cụ thể hoặc trừu tượng, có thật hoặc không có thật. Gán hình ảnh bản thân với một thứ gì đó sẽ tạo ra ràng buộc vì ta đã coi thứ đó là một phần bản thân. Sự ràng buộc sẽ thúc đẩy ta trân quý, bảo vệ thực thể bên ngoài như cách ta làm với những hình ảnh bản thân tích cực khác. Nếu có chuyện gì xảy ra với thứ đó thì ta sẽ phản ứng như vấn đề đang xảy ra với mình.
Tạo dựng niềm tin về bản thân
Chủ đích tạo dựng niềm tin tích cực về bản thân để khiến bản thân hành động như hình ảnh ta mong muốn. Hành động này chỉ đem lại cho ta vẻ ngoài của hình ảnh bản thân mà ta mong muốn, trong khi đó những điều ta đang né tránh vẫn hiện diện trong nội tâm. Bất kể ta có cố tin mình là người thế nào thì cuối cùng những gì xảy ra một cách tự nhiên ở bản thân vẫn sẽ là điều vượt ngoài khả năng tác động của niềm tin.
Chọn một hình ảnh bản thân tốt đẹp rồi cố gắng tin mình là con người trong hình ảnh đó vì muốn hình ảnh tốt đẹp ghi đè lên hình ảnh không tốt. Dùng lí lẽ để cố chứng minh sự phi lí của suy nghĩ tiêu cực về bản thân. Liệu những hành động này có xoá tan được hình ảnh tiêu cực về bản thân? Hình ảnh tích cực và tiêu cực có thể cùng tồn tại trong suy nghĩ. Khi hình ảnh tích cực về bản thân được ta dùng để chối bỏ điều ta không muốn về bản thân thì nó sẽ tạo ra mâu thuẫn nội tâm và đem thêm nhiều vấn đề phức tạp cho một người. Suy nghĩ tiêu cực về bản thân sẽ không thể bị xoá bỏ bởi nỗ lực tạo dựng suy nghĩ tích cực. Suy nghĩ tiêu cực về bản thân sẽ không thể bị xoá bỏ bởi nỗ lực xoá bỏ suy nghĩ tiêu cực.
Kiến thức về bản thân
Những lời diễn giải mà ta ghi nhớ về những vấn đề của bản thân sẽ giúp ta bình luận được về vấn đề đó nhưng để thật sự hiểu những gì đang diễn ra trong nội tâm ở thời điểm hiện tại thì lại cần ta tạm gác những lời diễn giải đã biết sang một bên để chỉ quan sát. Thay vì bình luận về bức tranh hãy thử chỉ nhìn bức tranh đó. Nhìn qua lăng kính của lời bình luận khác với chỉ nhìn. Quan sát mà không bình luận sẽ giúp ta nhìn rõ được những gì đang diễn ra.
Quan sát hình ảnh bản thân
Ta lưu trữ nhiều hình ảnh bản thân mà không nhận thức được sự tồn tại của chúng. Vì vậy có nhiều suy nghĩ sẽ âm thầm định hướng hành động, cảm xúc của ta và từ đó có thể làm nhiều việc thừa thãi, không cần thiết. Hiểu được những suy nghĩ ta có về bản thân sẽ đặt hình ảnh bản thân về đúng với vị trí của nó.
Hiểu suy nghĩ ta có về bản thân tới từ việc quan sát. Quan sát không phải chỉ ở biểu hiện bên ngoài, mà thật sự nhận thức được suy nghĩ khi nó đang hiện hữu. Nhìn sâu hơn những thứ trên bề mặt để hiểu được đằng sau ta thực sự muốn gì với những hình ảnh đó. Hiểu sẽ làm thay đổi mối quan hệ ta có với hình ảnh bản thân.
Khi bắt đầu để ý hơn về hình ảnh bản thân, có thể ta sẽ muốn thay đổi những gì ta thấy. Hành động này vẫn là xu hướng của tâm trí – của cái tôi.
Một người có thể sống không cần hình ảnh bản thân không?
Một người có thể tập trung sống cuộc đời của mình mà không cần so sánh bản thân với người khác. Một người có thể sống mà không cần theo đuổi một hình ảnh bản thân nào đó để cảm thấy tốt về bản thân. Một người có thể làm những điều cần làm hay muốn làm mà không cần phải gán danh tính với điều đó.